کلاژن فراوانترین پروتئین شرکت کننده در ساختار بدن است که در ساختمان پوست، استخوانها، غضروفها، عروق بدن و بافتهای پیوندی همچون تاندونها و لیگامنها حضور دارد. انواع مختلف کلاژن از جهت خصوصیات تا حدی از یکدیگر متفاوت هستند. برخی انواع کلاژن در ساختارهای محکمتر و سخت بدن مانند استخوان حضور دارند و انواعی دیگر در ایجاد انعطاف پذیری نقش دارند مثلا در پوست باعث انعطاف پذیری و به نوعی شادابی پوست می شوند. به طور کلی کلاژن نوع 1 و 3 فراوانترین انواع کلاژن در بدن هستند. ما بعد از 20 سالگی سالانه 1% از کلاژن پوست خود را از دست می دهیم و این پدیده بخشی از فرایند طبیعی پیر شدن پوست را تشکیل میدهد که نهایتا منجر به افزایش چروکهای پوستی و پیری پوست میگردد. بدن قادر به ساخت کلاژن میباشد، اما به شرطی که واحدهای سازنده مناسب یعنی اسیدهای امینه که در ساختمان کلاژن به کار می روند را در اختیار داشته باشد. اسیدهای امینه از طریق مواد پروتئینی مانند گوشت، حبوبات، سفیده تخم مرغ، لبنیات و غیره در اختیار بدن قرار میگیرند. کیفیت این پروتئینها از جهت مشابهت اسیدهای امینهی به کار رفته در آنها با کلاژنِ بدن یکسان نیست. از مرغوبترین انواع کلاژن در این خصوص کلاژن به دست آمده از منابع دریایی است که به بیشترین میزان حاوی کلاژن نوع 1 و 3 ( انواع فراوانتر کلاژن در بدن) است.
شواهد علمی مرتبط با اثربخشی کلاژن
مطالعات و کارآزماییهای بالینی نشان دادهاند که مصرف کلاژن از طریق در اختیار دادن ترکیب مناسبی از اسیدهای امینه، به ساخت کلاژن در بدن و تقویت ساختارهای حاوی کلاژن مانند پوست، استخوان و غضروفها کمک میکند. به ویژه جذب نوع هیدرولیز شده کلاژن با سهولت بیشتری صورت میپذیرد و اسیدهای امینهای که از این طریق بدن می رسند به راحتی به مصرف ساخت کلاژن در بدن میرسند. تقویت ساخت کلاژن در بدن می تواند به افزایش و بهبود انعطافپذیری پوست، تقویت رطوبت دهی به آن (Hydration) و افزایش شادابی، لطافت و جوانی کمک کند.
کلاژن همچنین جزء مهمی از ساختار استخوان به حساب میآید. در افراد دچار پوکی استخوان یا کاهش تراکم استخوان، مصرف کلاژن به همراه کلسیم و دیگر ویتامینهای لازم، نتایج بهتری در بهبود تراکم استخوان به بار میآورد. مصرف کلاژن میتواند ترمیمِ شکستگی استخوان و ترمیمِ آسیبهای بافتهای نرم ( مثلا آسیب به تاندونها و لیگامانها) را تسریع نماید. کلاژن مشکلات مفصلی مانند استئوآرتریت (آرتروز) را نیز بهبود میبخشد، چون کلاژن عضو مهمی از ساختار غضروفهای بدن نیز میباشد. کلاژن همچنین یک پروتئین بسیار با کیفیت است که ورزشکاران نیز میتوانند از آن برای تامین پروتئین مورد نیاز بدنشان کمک بگیرند و در صورت همراهی با ورزشهای قدرتی منجر به افزایش توده عضلانی گردد.
اثربخشی کلاژن در همراهی با برخی مواد دیگر افزایش مییابد. برخی ازین مواد که ممکن است در مکملهای حاوی کلاژن با کلاژن همراه شوند ازین قرارند:
- ویتامین ث: ویتامین ث برای ساخت کلاژن در بدن ضروری است و در شرایط کمبود آن کلاژن به درستی ساخته نمیشود. ویتامین ث اثرات آنتیاکسیدانی قوی دارد و با خنثی سازی اثرات مواد مضر و آسیب زا (همچون رادیکالهای آزاد) بر بدن و پوست ، اثرات سوء آنها را خنثی میکند.
- ویتامین ای: ویتامین ای نیز جزء ویتامینهای مهم در سلامت پوست میباشد. ویتامین ای اثرات آنتی اکسیدانی قوی دارد و جلوی تاثیر مواد مضر بر پوست را میگیرد. ویتامین ای نیز به ساخت کلاژن کمک می نماید.
- روی ( زینک) زینک برای تمام بافتهای بدن که در آنها تکثیر سلولی بالاست، ضروری است که از جمله مهمترینِ این بافتها سلولهای پوست و مو میباشند. زینک برای ساخت کلاژن هم ضروری است. این عنصر همچنین واجد اثرات آنتی اکسیدانی است.
- هیالورونیک اسید: هیالورونیک اسید از ترکیبات مهم فضای خارج سلولی است که در بافتهای مختلف بدن از جمله در بافت پوست موجود است. هیالورونیک اسید در ایجاد حالت انعطافپذیری و الاستیسیتی پوست نقش دارد. حضور هیالورونیک اسید در کنار کلاژن، به تقویت اثرات مفید آن کمک می نماید.
- عصاره بامبو: بامبو گیاهی است که در چند سال اخیر مورد توجه محققان قرار گرفته است. این گیاه حاوی مواد مغذی بسیار ارزشمندی است. ارزش غذایی بامبو به حدی است که برخی موجودات مانند خرسهای پاندا و نژادهایی از فیل هندی عمده نیازهای تغذیهایشان را از گیاه بامبو تامین میکنند. سیلیکا از جمله مواد موثره موجود در گیاه بامبو است که برای آن خواص ضدپیری (anti-aging) قائلند. بامبو حاوی مواد معدنی مختلف مانند منیزیم، پتاسیم و منگنز نیز میباشد و در واقع یک مجموعه مینرال با منشاء طبیعی است. بامبو به تکثیر و تازه شدن (regeneration) ِسلولهای پوستی کمک میکند. عصاره بامبو آنتی اکسیدان قوی نیز هست. اعتقاد بر اینست که عصاره بامبو به ساخت کلاژن و تکثیر سلولهای فیبروبلاست کمک میکند. ازینرو برای بامبو اثرات مفید بسیاری در ارتباط با پوست و مو، ناخن، استخوانها و مفاصل قائلند.
به طور کلی برای کلاژن به عنوان مکمل اثرات زیر را برشمرده اند:
- بهبود حفظ رطوبت و خاصیت ارتجاعی پوست
- پیشگیری از چین و چروک و پیری زودرس پوست
- افزایش استحکام و رشد ناخنها
- کمک به رشد مو و بهبود ضخامت تارهای مو
- کمک به بهبود استحکام استخوانها
- کمک به افزایش توده عضلانی بدن
- کمک به حفظ استحکام و پیشگیری از شکنندگی عروق
- استفاده به عنوان منبعی از پروتئینهای با کیفیت در رژیمهای ورزشی و کاهش وزن
مقدار و دوره مصرف کلاژن
کلاژن عموما در محدوده دوزهای 2.5g تا 15g در روز مورد بررسی قرار گرفته و موثر دانسته شده است.
لازم است مصرف کلاژن حداقل برای 2-3 ماه ادامه یابد تا اثرات مفیدی از آن دیده شود اما مصرف برای دورههای طولانیتر ممکن است نتایج بهتری حاصل آورد.
آیا ممکن است مصرف کلاژن عوارض جانبی نیز به همراه داشته باشد؟
کلاژن ممکن است در موارد استثنایی موجب واکنشهای حساسیتی و عوارض گوارشی شود. در صورت سابقه حساسیت به غذاهای دریایی لازم است کلاژن دریایی با احتیاط مصرف شود. در صورت بروز عوارض با مصرف هر فرآورده دارویی یا مکمل با پزشک یا داروساز خود مشورت کنید.
آیا موارد منع مصرف یا احتیاط در مصرف برای کلاژن وجود دارد؟
بله از جمله:
- در صورت ابتلا به نارسایی کلیوی یا نارسایی کبدی قبل از مصرف کلاژن با پزشک خود مشورت نمایید.
- در صورت سابقه حساسیت به کلاژن یا غذاهای دریایی از مصرف کلاژن خودداری کنید.
- در زمان بارداری یا شیردهی قبل از مصرف کلاژن با پزشک یا داروساز خود مشورت نمائید.
